Teksten blei fyrst publisert i Morgenbladet.

Eg står i ein gigantisk idrettshall på Rud i Bærum, det er laurdag 1. desember, sola skin forlokkande ute. Idrettslaget BUL har sitt tradisjonelle førjolsstemne i friidrett denne helga og dei to ungane våre vil gjerne vera med. 

Fleire hundre born og ungdomar på Austlandet tevlar, i alder frå 10 til 18 år, og dei få seniorane som også har meldt seg på, sist på ettermiddagen. Eg har meldt meg til dugnadsvakt i lengdegropa, der eg rakar og jamnar etter kvart hopp. 

Kvifor skal ikkje barna rake etter seg sjølv?

Ei rive er kroppsleg arbeid som minner meg om oppveksten på garden Skjeldal. Eg slepp å stå i kafeen, eller endå verre, i speakertenesta, der eg ville blitt ein katastrofe. Alt for borna. Slik har valspråket blitt etter tusenårsskiftet i Noreg.

Eg ser på dei mange gutungane som har stilt seg opp i shortsane sine. Himlingen over dei er eit virvar av bjelkar, nok i stål. Dei skal ta fart bortover det blå tartandekket, dei skal satsa alt dei kan, og så skal vaksne måla lengda på hoppet. 

For dei aller yngste tar ein også med «døde» hopp. Vaksne skal ropa opp den neste utøvaren, som må gjera seg klar. Vaksne (det vil seia eg) skal jamna etter nedslaget. 

Og eg spør meg sjølv: Kvifor gjer me det slik? Kvifor skal ikkje gutane og jentene sjølve raka etter seg? Ville dei ikkje hatt glede av slikt arbeid?

Eg forstår at tidene har endra seg. Då me var gutungar på Skjeldal, laga me hoppa og skiløypene mykje sjølve. Me brukte spadar, og me trakka spora – og for stav-i-settet – med skiene våre. Då me blei ungdomar, og skøytinga kom, fekk me låna ein Ockelbo-skuter av idrettslaget. 

Eg elska å køyra runde etter runde med han i skogane, endå det var kaldt, og eg sette meg fast i laussnøen mange gonger. Me preparerte nok ikkje akkurat til konkurransane sjølve. Men det ein har laga til sjølv, det ein har fått i stand, det gjer ein godt – også i den psykologiske (og i samtida mykje omtala) sjølvkjensla.

• Meld deg på halvdagsseminar: Nye kapittel av barneidrettshistoria 

Ryddar under Norway Cup

I 1999 uttala barndomsgranskaren Jens Qvortrup at i hundreåret som då lakka mot slutten, hadde den kjenslemessige tydinga til born blitt oppjustert. Dette verdsette han. 

Men som han også sa: «det følelsesmessige er omtrent den eneste betydningen barn har i dag.» 

Det tyder ikkje at den merksemda om barns eigne kjensler som høyrer det nye hundreåret til, og den emosjonsreguleringa og kjenslevegleiinga som psykologifaget legg på foreldra no, er galen. 

Å kjenna kjenslene sine, og andre sine, gjev eit rikare liv. Men alle menneske, store og små, har godt av også å gløyma seg sjølve. Både leik og arbeid innbyr til eit slikt friminutt.

Norway Cup har eit strålande eksempel på involvering av born i dugnadsarbeidet, der born mellom seks og tolv kan vera med å rydda under den travle fotballveka. Koll IL oppfordrar i sitt dugnadsopplegg for skogsløpet Nordmarkstraver’n heile familiane til å stilla på drikkestasjonane, og ikkje berre foreldra. 

På Voss har eg sett ungar stå i kioskane under idrettsarrangement. Ungdom får dessutan sjanse til lønna treningsarbeid i idrettslag mange stader i landet. Men born (og ungdom) kunne også ha smurt skiene sine sjølve, gjort ein gymsal i stand til sirkeltrening, flytta tennisnetta på rett plass, eller stelt og førebudd og gjerne vaska anna idrettsutstyr utan at det trong å bli oppfatta som utbytande arbeid, verken av arbeidstilsynet eller av barneidrettsrettane til Norges idrettsforbund (NIF).

Barneidrettsrettane, som saman med dei etablerte barneidrettsbestemmingane (sidan 1987) og ungdomsvegleiingane skal reviderast på Idrettstinget neste år, kunne henda vore supplert med enkle plikter og ansvar som ein la på borna – gjerne heilt ned til alderen seks og fem år. 

Barneidrettsbestemmingane

Sidan 1976 har Norges idrettsforbund halde seg med retningslinjer for barneidrett, som regulerer reiselengd og alvorsgrad for konkurransar for barn. Bestemmingane er unike i verdssamanheng.

Profilerte toppidrettsutøvarar har uttrykt skepsis til reguleringa av konkurranse- og spesialiseringsiveren mellom idrettforeldre og born.

Sidan 2007 har idretten også hatt spesifikke barneidrettsrettar. Saman med barneidrettsbestemmingane, og retningslinjene for ungdomsidrett, skal dette verdidokumentet opp til revisjon på Idrettstinget i 2027.

Eg tenkjer ikkje på slike plikter som born alt har; skulearbeid og til og med lekser med heim. Eg tenkjer på arbeid som drar dei inn i vaksenverda og involverer dei i sunt alvor. 

Born har godt av å vera til nytte – og ikkje berre leika og læra, og begeistra oss vaksne med sine store augo og sine rare spørsmål.

Ungane skulle ikkje stått i kø for å hoppe

Eg ser på dei oppstilte tiåringane. Ein burde ha blanda gutane med jentene i denne årsklassen, og gjerne fleire årgangar for den del, men eg skjønar at det ligg praktiske grunnar bakom, gutane er så pass mange. Somme av dei har piggsko på, andre berre joggesko. 

Éin er mykje høgare enn dei andre, nesten som i Adolph Tidemands klassiske maleri frå ein konfirmasjon (1845). 

Nokre av dei gjer imponerande lange hopp, andre klarer å overvinna angsten for å bli målt og landar trygt i sandgropa. Det ser ut som dei gler seg med det som dei får til, endå om voksteren deira varierer mykje, og dei er fødde på ganske forskjellige tidspunkt innanfor denne årgangen, somme av dei er kanskje enno berre ni år. 

Slik meistring er verdt noko, og kanskje verdt heile arrangementet. Men gutungane skulle ikkje ha stått der og venta mellom kvart hopp! Dei skulle ikkje ha stanga i kø, men gjort noko; funne seg ei list å øva på, hoppa over ein bag, målt spranga til kvarandre, gjort noko gale. 

Alt dette som det ikkje er plass til i ein hall, og som ikkje går an når det skjer fleire konkurransar samstundes på stadion, løping og kasting og sprang. Speakeren må minna om kva som ikkje er lov.

Verdien av ungar som leikar sjølve

Institusjonaliseringa av barndomen har kome langt i det 21. hundreåret i Noreg. Det er faste rammer, reglar og vaksenstyring i barnehagen og i skuletida, og i SFO-timane, og i organiserte aktivitetar på kveldane og ofte i helgene. Gjennomgåande ventar borna på beskjed, og får beskjed. 

Noko verdfullt skjer når ungar finn på å leika sjølve, og leikar på tvers av ulike årgangar. Det kan gå vilt for seg, og det skal gå vilt for seg – eit stykke på veg. Risiko, og meistring av den, er også verdt noko.

Vilhelmine Ullmann, pedagogen og kvinnesaksforkjemparen på 1800-talet, antyda (i sine memoarar frå 1903) ein test som ein kan gjera på seg sjølv, og som eigentleg kan duga for alle tider, og for alle føresette, besteforeldre, og trenarar: Stoler du på at borna kan finna på moro sjølv?

No er det mykje som kan gå veldig gale, og me skal som samfunn passa på borna, i trafikken, på mobilane, og med mobbing av andre ungar. Også foreldre og andre vaksne kan overskrida sunne eller viktige grenser. Barneidrettsbestemmingane i dag skal unngå at borna i Noreg blir slitt ut for tidleg. 

Det ligg noko vakkert i dette, og NIF har grunn til å kalla barneidrettsvegleiingane unike i verdssamanheng. Men det ligg noko paradoksalt på lur. Di meir ein passar på borna og hjelper dei konkret med kleda og med utstyret og med sjølve leiken i idretten – følgjer dei opp, som det heiter så fint – di meir mister dei høvet og i verste fall også impulsen til å leika sjølve. Då gjer me ein tabbe mot borna og det vaksne livet deira.

Heilt eintydig er ikkje biletet. Born tevlar ikkje nødvendigvis kvar laurdag (og heller ikkje mine gjer det); granskingar tyder på at «berre» éin av ti ungar under tolv år drar på helgestemne som regel. Omlag halvparten av ungane er enno ute ein gong i veka eller oftare – utan at foreldra eigentleg veit kva dei driv på med.

Avgjer sjølv om glaset er halvtomt, eller halvfullt.

Er det for mange konkurransar og kampar?

Eg trur ikkje at born har vondt av å tevla. Organiserte konkurransar tar opp i seg det alvoret som leik også er. Det er mengda turneringar og kampar og treningar i kvardagen eg undrar meg over, alderen ein dristar seg ned i – fotballkampar for ungar som er berre fem år gamle – og alle oss vaksne (føresette og trenarane) som står og ser på.

Eg spelar sjakk stundom, i ein klubb som lokkar til seg mange born, flest gutar. I årvisse krinsmeisterskap har eg også kjempa mot jenter i sjuårsalderen: Dei sit og riglar på lause tenner. Me spelar om pengepremiar, til og med. Eg innbiller meg at me nyt den same spenninga omkring brikkene, endå om det vrient for jentungane å sitja slik stille, lenge. 

Eg trur at dei gløymer pengane når dei augnar opninga for at bonden kan setja ein gaffel på to av mine offiserar. Stundom må borna læra seg å ikkje hovera over parti der dei overrumplar meg. Stundom må dei læra seg å tola eit tap sjølv mot ein halvgammal mann. Inst inne veit dei at me er alle leikande vesen, små og store.

Den mangeolympiske meisteralpinisten Kjetil André Aamodt, ein av desse som har uttrykt seg med stor skepsis omkring barneidrettsbestemmingane til NIF, samanlikna ein gong barneidrett med kunsten og musikken: 

Kvifor er det sånn at NRK lagar til MGP-jr, men ikkje akkurat har nasjonale og kringkasta kåringar for dei beste borna i turn? 

Kvifor respekterer me høgt born som satsar alt på fiolinen, men ikkje på same vis seriøs og spesialisert øving i organisert idrett for born under ti år, ja, dei ivrigaste kan vel vera yngre enn det, til og med?

Kanskje har han eit visst poeng. På den andre sida har toppidretten i Noreg, og alskens verdscup og VM og liknande (OL), så stort boltrerom i mediebiletet at ein må unna kunstnarar og musikarar og dansarar all den plassen dei kan få. 

Manglar diskusjon om kva målet med barneidrett er

Ein barnekropp er dessutan i stor vokster; det er risikabelt å trena for mykje, for tidleg. Leik er viktigare for heile livet. Ikkje minst er det viktigare for velferdsstaten, som drysser milliardar over norsk idrett, og norske idrettsanlegg.

NIFs utførlege barneidrettsdokument er noko å bevara. Dei fleirfaldige sesongane med Team Ingebrigtsen (NRK) flytta truleg innstillinga til mange andre enn berre (den straffedømte) faren av denne talentfulle søskenflokken på Sandnes. 

Ihuga idrettsfedrar og -mødrer av moglege barnestjerner og kanskje olympiske meistrar i framtida ein gong treng desse rammene å bryna seg på. 

Sjølv den meir sindige tv-dokumentaren Pappatreneren (TV2), som har vekt mykje interesse i vinter, og stiller viktige spørsmål om fysisk helse mellom born, manglar den djupare diskusjonen om kva målet med organisert barneidrett eigentleg er.

Konkurransen om borna

Eg ser mot vindauga øvst i hallen, mot sollyset ute. Eg har ikkje kome på feil klode: Det ligg snø på Kolsåstoppen; tenk om det er skiføre øvst i Nordmarka no. Eg skulle helst ikkje ha vore her. Borna på Austlandet skulle ikkje vore her – inne.

Den organiserte idretten i Noreg har utvikla seg dit at særforbund og klubbar delvis kappast om å nå borna først. 

Dei konkurrerer ikkje berre med skjermane som borna får så såre tidleg, og mot private aktivitetstilbod i byar og dels i bygder, men mot kvarandre: Oppvarma kunstgrasbanar med oppkøyrde skiløyper; turnsalar mot handballhallar. 

Fotballtrenarar, som breier seg meir og meir i offentlegheita på vegne av all idrett no, kallar fotballsparking allsidig i seg sjølv. 

Best var det om alle idrettar tenkte på det felles treet som borna på ein måte er, og som me deler, i staden for å gnu på si eiga gilde grein og gjerne saga ned dei andre. Enno finst det fire årstider.

Idrettslag og særforbund kan ønska å nå borna før dei er fem, til og med. Det finst nok fireåringar som er klare for større utfordringar enn huskene i barnehagen, og treåringar som har lyst å begynna med det mor eller far driv med. 

Og skjermane lokkar konstant med sitt fargesprakande lys.

Men for kvar unge som forsvinn til organisert fritid, minkar flokken som kan leika på eigenhand.

Eg ser på mine eigne ungar (som no er blitt vaksne ungdomar) og alt eg har gjort feil. Eg har spurt om dei var tørste etter trening, i staden for at dei fekk kjenna kroppen sin og fann fram vassglas sjølve. Eg har stått og heia høgt i skiløypene, og kryssa slyngene for å nå dei flest mogleg stader, i staden for at dei fekk gå i fred og sjølve finna ut om dei ville merka blodsmaken i munnen, eller heller sjå etter dyrefar. 

Eg har kjøpt dyrt utstyr til dei i staden for at dei fekk spinka og spara til sine ting. Eg har stått i skibua om kveldane og fortvila over meg sjølv. Eg veit at ikkje foreldra har alt ansvaret for eskaleringa i kommersielle pådriv, og i profesjonelle råd og vink om intenst involverande foreldreskap. Dei riv i meg likevel.

Ein ting har eg likevel prøvd å minna meg om. Dei er ikkje berre born. Dei skal stå på eigne bein.

Gutungen tar fart.

Der satsar han.

I eit sekund er det som han flyg.

Gudmund Skjeldal gav nyleg ut boka "Barnestjerner - Den underlege historia om born og idrett i Noreg".